Oszustwo czy niewykonana umowa? Gdzie przebiega granica odpowiedzialności karnej?

Na czym polega oszustwo?

Oszustwo polega na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wykorzystanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Nie wystarczy więc wykazać, że umowa nie została wykonana. Trzeba ustalić, co sprawca przedstawiał pokrzywdzonemu, jakie informacje zataił oraz z jakim zamiarem działał w chwili uzyskiwania pieniędzy lub innego świadczenia.

Wprowadzenie w błąd

Może polegać zarówno na aktywnym przekazywaniu nieprawdziwych informacji, jak i na takim przedstawieniu sytuacji, które tworzy fałszywy obraz rzeczywistości. Przykładem jest zapewnienie, że sprzedawca posiada towar, dysponuje wymaganym uprawnieniem albo ma możliwość wykonania usługi, choć w rzeczywistości jest inaczej.

• fikcyjne ogłoszenie lub towar, którego sprawca nie posiada;
• fałszywe dokumenty, zabezpieczenia albo dane kontrahenta;
• zatajenie faktu wcześniejszego zbycia rzeczy;
• przyjmowanie zaliczek mimo braku realnej możliwości realizacji zamówień;
• zapewnienie o przeznaczeniu środków na określony cel przy odmiennym zamiarze.

Czym jest niekorzystne rozporządzenie mieniem?

Nie zawsze musi oznaczać definitywną utratę pieniędzy. Może nim być również zawarcie niekorzystnej umowy, udzielenie pożyczki, wydanie rzeczy, przesunięcie terminu zapłaty, rezygnacja z zabezpieczenia albo wykonanie usługi bez realnej perspektywy otrzymania wynagrodzenia.

Kiedy sprawa ma charakter cywilny?

Przedsiębiorca może utracić płynność już po zawarciu umowy. Wykonawca może błędnie oszacować koszty, a kupujący utracić dochód. Takie sytuacje mogą prowadzić do odpowiedzialności kontraktowej, odsetek i procesu o zapłatę, lecz nie muszą oznaczać oszustwa.

Późniejsze niewykonanie zobowiązania nie jest samo w sobie dowodem pierwotnego zamiaru oszukańczego. Organy ścigania powinny ocenić całokształt okoliczności istniejących przed zawarciem umowy, w jej trakcie i bezpośrednio po otrzymaniu świadczenia.

Co może wskazywać na zamiar oszustwa?

• podawanie fałszywych danych lub posługiwanie się cudzą tożsamością;
• brak jakichkolwiek przygotowań do realizacji umowy;
• natychmiastowe zerwanie kontaktu po uzyskaniu pieniędzy;
• przyjmowanie kolejnych wpłat od wielu osób według tego samego schematu;
• sprzeczne wyjaśnienia dotyczące wykorzystania środków;
• ukrywanie majątku albo opróżnianie rachunków;
• zapewnianie o istniejącym zabezpieczeniu, które faktycznie nie istnieje.

Żadna z tych okoliczności nie musi samodzielnie przesądzać o odpowiedzialności. Istotny jest ich wzajemny związek i obraz całego zachowania.

Oszustwo internetowe – co zabezpieczyć?

1. treść ogłoszenia i adres strony;
2. zrzuty ekranu profilu oraz rozmów;
3. potwierdzenie przelewu i numer rachunku;
4. numery telefonów, adresy e-mail i identyfikatory kont;
5. regulamin platformy oraz potwierdzenie zgłoszenia naruszenia;
6. korespondencję z bankiem i operatorem płatności.

Warto szybko skontaktować się z bankiem. W niektórych sytuacjach możliwe jest zatrzymanie operacji, zastrzeżenie instrumentu płatniczego albo zabezpieczenie informacji potrzebnych do dalszego postępowania.

Jak przygotować zawiadomienie?

Dobre zawiadomienie nie powinno ograniczać się do zdania: „nie oddał pieniędzy”. Należy wskazać, na czym polegało wprowadzenie w błąd, dlaczego informacja była istotna dla decyzji pokrzywdzonego oraz jakie okoliczności wskazują na zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej.

Warto przedstawić chronologię oraz wyraźnie oddzielić fakty od przypuszczeń. Pomocne jest także wskazanie innych potencjalnych pokrzywdzonych, jeżeli działanie miało charakter powtarzalny.

Czy postępowanie karne gwarantuje odzyskanie pieniędzy?

Nie. Sąd karny może orzec obowiązek naprawienia szkody, ale faktyczne odzyskanie środków zależy od sytuacji majątkowej sprawcy i skuteczności zabezpieczenia. Niekiedy równolegle trzeba rozważyć pozew cywilny albo inne działania przeciwko osobom odpowiedzialnym.

Perspektywa osoby podejrzanej

W obronie znaczenie może mieć wykazanie, że umowa była faktycznie wykonywana, podjęto realne działania przygotowawcze, problemy finansowe wystąpiły później, a kontrahent znał ryzyko gospodarcze. Spór cywilny nie powinien być automatycznie przekształcany w sprawę karną.