Prawo rodzinne

Dobro dziecka jako najwyższa wartość prawa rodzinnego

W sprawach rodzinnych dorośli często koncentrują się na swoich prawach, oczekiwaniach i wzajemnych zarzutach. Sąd rodzinny nie powinien jednak poszukiwać zwycięzcy konfliktu. Najważniejsze pytanie brzmi: jakie rozstrzygnięcie będzie najlepsze dla dziecka?

Dobro dziecka nie jest jedynie hasłem powtarzanym w uzasadnieniach orzeczeń. Jest podstawową zasadą prawa rodzinnego, która wyznacza sposób rozumienia i stosowania wszystkich przepisów dotyczących małoletnich.

Dobro dziecka – pojęcie bez jednej definicji

Przepisy nie zawierają jednej, zamkniętej definicji dobra dziecka. Nie jest to przeoczenie ustawodawcy. Każde dziecko znajduje się w innej sytuacji rodzinnej, emocjonalnej, zdrowotnej i społecznej.

Dobro dziecka jest klauzulą generalną. Sąd powinien każdorazowo ustalić jego treść na podstawie okoliczności konkretnej sprawy.

Znaczenie mają w szczególności:

bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne dziecka;
trwałość i stabilność środowiska wychowawczego;
więzi z rodzicami, opiekunami i rodzeństwem;
potrzeby emocjonalne, zdrowotne i edukacyjne;
dotychczasowy sposób sprawowania opieki;
zdolność rodziców lub opiekunów do wykonywania obowiązków;
ryzyko uwikłania dziecka w konflikt dorosłych;
zdanie dziecka, stosownie do jego wieku i dojrzałości.

Dobro dziecka nie oznacza poszukiwania rodziny idealnej. Chodzi o wybór takiego rozwiązania, które najlepiej zabezpieczy rozwój, bezpieczeństwo i poczucie stabilizacji konkretnego dziecka.

Konstytucyjny obowiązek ochrony dziecka

Zasada ochrony dobra dziecka ma swoje źródło już w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Art. 72 nakłada na państwo obowiązek ochrony praw dziecka oraz reagowania wtedy, gdy jego bezpieczeństwo lub prawa są zagrożone.

„Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka”.

Szczególne znaczenie ma także obowiązek wysłuchania dziecka i uwzględnienia, w miarę możliwości, jego zdania. Dziecko nie powinno być wyłącznie przedmiotem postępowania, o którego przyszłości decydują dorośli.

Art. 72 Konstytucji RP — pokaż pełną treść przepisu

Ochrona praw dziecka

1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.

2. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych.

3. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.

4. Ustawa określa kompetencje i sposób powoływania Rzecznika Praw Dziecka.

Dobro dziecka jako sprawa nadrzędna

Znaczenie dobra dziecka wynika również z Konwencji o prawach dziecka. Art. 3 ust. 1 stanowi, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci najlepsze zabezpieczenie ich interesów ma być sprawą nadrzędną.

Nie wystarczy jedynie powołać się na dobro dziecka. Sąd powinien wskazać, jakie potrzeby małoletniego ustalił, jakie zagrożenia rozpoznał i dlaczego wybrane rozwiązanie najlepiej go chroni.

Art. 3 Konwencji o prawach dziecka — pokaż pełną treść przepisu

Obowiązek zapewnienia dziecku ochrony i opieki

1. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka.

2. Państwa-Strony działają na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych, i w tym celu będą podejmowały wszelkie właściwe kroki ustawodawcze oraz administracyjne.

3. Państwa-Strony czuwają, aby instytucje, służby oraz inne jednostki odpowiedzialne za opiekę lub ochronę dzieci dostosowały się do norm ustanowionych przez kompetentne władze, w szczególności w dziedzinach bezpieczeństwa, zdrowia, właściwego doboru kadr oraz odpowiedniego nadzoru.

Władza rodzicielska ma służyć dziecku

Władza rodzicielska nie jest przywilejem rodzica. Jest przede wszystkim zespołem obowiązków, które powinny być wykonywane w interesie małoletniego.

Rodzic nie może skutecznie uzasadniać swojego stanowiska wyłącznie tym, że określone uprawnienie „mu przysługuje”. Trzeba jeszcze zbadać, czy sposób korzystania z tego uprawnienia odpowiada potrzebom dziecka.

Dotyczy to między innymi:

kontaktów z dzieckiem;
decyzji dotyczących leczenia i edukacji;
wyjazdów zagranicznych;
miejsca zamieszkania dziecka;
wychowania religijnego;
zarządu majątkiem małoletniego;
publikowania jego wizerunku.

Art. 95 k.r.o. — pokaż pełną treść przepisu

Zakres władzy rodzicielskiej

§ 1. Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw.

§ 2. Dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo, a w sprawach, w których może samodzielnie podejmować decyzje i składać oświadczenia woli, powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla jego dobra.

§ 3. Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

§ 4. Rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Gdy dobro dziecka jest zagrożone

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może ingerować w sposób wykonywania władzy rodzicielskiej. Nie musi przy tym czekać, aż dziecko dozna konkretnej szkody.

Celem ingerencji nie jest ukaranie rodzica. Jej funkcją jest ochrona dziecka oraz — jeżeli jest to możliwe — udzielenie rodzinie pomocy, zanim zagrożenie doprowadzi do trwałych skutków.

Art. 109 k.r.o. — pokaż pełną treść przepisu

Zagrożone dobro dziecka – zarządzenia sądu

§ 1. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia.

§ 2. Sąd opiekuńczy może w szczególności:

zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, realizowania innych form pracy z rodziną, skierować małoletniego do placówki wsparcia dziennego albo skierować rodziców do placówki lub specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc, z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania zarządzeń;
określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun;
poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego;
skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi;
zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych w zakresie niezbędnych szkoleń, albo zarządzić umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, pielęgnacyjno-opiekuńczym lub rehabilitacji leczniczej.

§ 3. Sąd opiekuńczy może także powierzyć zarząd majątkiem małoletniego ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

§ 4. W przypadku umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej lub zastosowania innych środków określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej sąd zawiadamia właściwą jednostkę organizacyjną, która udziela rodzinie pomocy, składa sądowi sprawozdania i współpracuje z kuratorem sądowym.

Nie chodzi o prawa rodziców, lecz o sytuację dziecka

W sprawach rodzinnych często padają stwierdzenia: „mam prawo do kontaktów”, „jestem matką, więc dziecko powinno mieszkać ze mną” albo „jestem ojcem i mam prawo decydować”.

Takie argumenty mogą mieć znaczenie prawne, ale same nie rozstrzygają sprawy. Sąd powinien ocenić również:

jakość relacji rodzica z dzieckiem;
dotychczasowe zaangażowanie w opiekę;
zdolność rozpoznawania potrzeb dziecka;
gotowość do współpracy z drugim rodzicem;
umiejętność oddzielenia konfliktu partnerskiego od spraw dziecka;
respektowanie prawa dziecka do więzi z drugim rodzicem;
zapewnienie stabilnego i bezpiecznego środowiska.

Dobro dziecka ponad formalizmem – sprawa III CZP 68/16

Znaczenie zasady dobra dziecka dobrze obrazuje postanowienie Sądu Najwyższego z 24 listopada 2016 r., sygn. III CZP 68/16.

Sprawa dotyczyła ustanowienia rodziny zastępczej dla dziewczynki, którą od wczesnego dzieciństwa wychowywał ojczym. Po śmierci matki nadal sprawował nad nią opiekę. Dziecko traktowało go jak rodzica i było silnie związane z dotychczasowym środowiskiem rodzinnym.

Wątpliwości wynikały z tego, że kandydat nie spełniał wszystkich wymagań określonych w art. 42 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Sąd Najwyższy zaakcentował jednak, że przepisy nie pozostają ze sobą w konkurencji i powinny być interpretowane przez pryzmat dobra dziecka.

Art. 42 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej — pokaż pełną treść

Wymagania wobec kandydatów do pieczy zastępczej

1. Pełnienie funkcji rodziny zastępczej oraz prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które:

dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej;
nie są i nie były pozbawione władzy rodzicielskiej, a władza rodzicielska nie jest im ograniczona ani zawieszona;
wypełniają obowiązek alimentacyjny, jeżeli obowiązek ten wynika z tytułu egzekucyjnego;
nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych;
są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co potwierdzają zaświadczenie lekarskie oraz opinia psychologa;
przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a w przypadku cudzoziemców ich pobyt jest legalny;
zapewniają odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe umożliwiające zaspokajanie indywidualnych potrzeb dziecka;
nie figurują w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym.

2. Pełnienie funkcji rodziny zastępczej niezawodowej lub zawodowej oraz prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które nie były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo.

3. W przypadku rodziny zastępczej niezawodowej co najmniej jedna osoba tworząca tę rodzinę musi posiadać stałe źródło dochodów.

4. Rodzina zastępcza oraz prowadzący rodzinny dom dziecka mogą czasowo, za zgodą sądu, sprawować pieczę zastępczą nad dzieckiem poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

5. Sprawowanie pieczy zastępczej nad dzieckiem może być czasowo powierzone rodzinie zastępczej lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka, którzy nie zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli sprawują pieczę nad rodzeństwem tego dziecka.

5a–7. Przed wydaniem rozstrzygnięcia sąd zasięga opinii właściwego starosty, a okoliczności dotyczące kandydatów ustala się na podstawie analizy ich sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej przeprowadzonej przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.

Dobro dziecka nie pozwala sądowi dowolnie pomijać ustawy.

Jest jednak podstawową dyrektywą interpretacyjną. Jeżeli przepis dopuszcza kilka sposobów rozumienia lub zastosowania, należy wybrać ten, który najlepiej zabezpiecza interes małoletniego.

Jak sąd ustala dobro dziecka?

Ocena dobra dziecka nie może opierać się wyłącznie na deklaracjach rodziców. Sąd może korzystać między innymi z:

opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów;
wywiadu środowiskowego kuratora;
dokumentacji medycznej i psychologicznej;
informacji ze szkoły lub przedszkola;
dokumentacji dotyczącej leczenia i terapii;
zeznań świadków;
przesłuchania rodziców;
wysłuchania dziecka;
informacji od placówek pomocowych i organów administracji.

Wyższe dochody, większe mieszkanie czy lepsze warunki materialne nie przesądzają automatycznie o wyniku sprawy. Równie ważne są: bezpieczeństwo emocjonalne, stabilność, przewidywalność i ochrona dziecka przed konfliktem lojalnościowym.

Zdanie dziecka ma znaczenie

Dziecko ma prawo zostać wysłuchane w sprawach, które go dotyczą. Wysłuchanie powinno odbywać się w warunkach dostosowanych do wieku i dojrzałości małoletniego.

Dziecko nie powinno być zmuszane do wyboru jednego z rodziców ani obciążane odpowiedzialnością za wynik sprawy. Jego stanowisko nie wiąże sądu, ale nie może być automatycznie pomijane.

Dobro dziecka w najczęstszych sprawach rodzinnych

Rozwód

Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach oraz kosztach ich utrzymania. Może także odmówić rozwodu, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych dzieci.

Miejsce zamieszkania dziecka

Znaczenie ma nie tylko sytuacja mieszkaniowa rodziców, ale również dotychczasowe centrum życiowe dziecka, szkoła, więzi rodzinne i możliwość zapewnienia stabilnej opieki.

Kontakty z rodzicem

Prawo do kontaktów nie ma charakteru absolutnego. Jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, sąd może je ograniczyć, a wyjątkowo także zakazać.

Władza rodzicielska

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może wydać zarządzenia na podstawie art. 109 k.r.o., ograniczyć władzę rodzicielską, a w najpoważniejszych sytuacjach jej pozbawić.

Zmiana nazwiska i wyjazd za granicę

Sąd analizuje identyfikację dziecka z rodziną, jego więzi, stanowisko samego małoletniego, wpływ zmiany na edukację, stabilność i możliwość kontaktów z drugim rodzicem.

Piecza zastępcza

Umieszczenie dziecka poza rodziną powinno służyć jego ochronie, a nie stanowić sankcji wobec rodziców. Jeżeli jest to możliwe, działania organów powinny zmierzać do poprawy sytuacji rodziny.

Dobro dziecka nie może być argumentem pozornym

W sporach rodzinnych niemal każda strona powołuje się na dobro dziecka. Samo użycie tego sformułowania nie wystarcza.

Argumentacja powinna wskazywać konkretnie:

jaka potrzeba dziecka wymaga ochrony;
jakie zachowanie tę potrzebę narusza;
jakie są rzeczywiste skutki obecnej sytuacji;
dlaczego proponowane rozwiązanie będzie korzystniejsze;
jakie dowody potwierdzają przedstawione stanowisko.

Prawo rodzinne nie poszukuje zwycięzcy

W sprawach rodzinnych rzadko można mówić o zwycięstwie w tradycyjnym znaczeniu. Najlepszym rozwiązaniem jest takie, które chroni dziecko przed destabilizacją, zapewnia mu przewidywalność, pozwala zachować ważne więzi i nie przerzuca na nie odpowiedzialności za decyzje dorosłych.

Podsumowanie

Dobro dziecka jest wartością, która łączy Konstytucję RP, Konwencję o prawach dziecka oraz Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Art. 72 Konstytucji nakłada na państwo obowiązek ochrony praw dziecka. Art. 3 Konwencji wymaga, aby najlepsze zabezpieczenie jego interesów było sprawą nadrzędną. Art. 95 k.r.o. nakazuje rodzicom wykonywać władzę rodzicielską zgodnie z dobrem dziecka, natomiast art. 109 k.r.o. pozwala sądowi reagować już wtedy, gdy dobro małoletniego jest zagrożone.

W prawie rodzinnym najważniejsze nie jest to, czego oczekują dorośli. Najważniejsze jest to, czego potrzebuje dziecko.

Potrzebujesz pomocy w sprawie rodzinnej?

Każda sprawa dotycząca dziecka wymaga indywidualnej analizy jego sytuacji, potrzeb oraz dostępnych dowodów.

Umów konsultację

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej dotyczącej konkretnej sprawy. Treść rozwijanych przepisów została zamieszczona w celu ułatwienia czytelnikowi zapoznania się z podstawami prawnymi omawianych zagadnień.